turklehceleri.org

Can

Türkiye Türkchisi – Tatarche Lughet (Ganiyev, 1998)

can

и. 1) җан, рух; 2) яшәү; 3) көч-куәт; яшәү көче; 4) якын дус; 5) (санауда) җан башы, кеше, зат ◊ can atmak җан ату; can ciğer җан дуслар, үзара бик якын дуслар; can çekişmek җан тартышу, үлем түшәгендә яту; can çıkmak җан чыгу; candan-yürekten чын күңелдән; can sıkıcı җан көйдергеч; canına susamak каныгу

ercilasun1991

can

Türkiye Türkçesi: can
Azerbaycan Türkçesi: can
Başkurt Türkçesi: yän
Kazak Türkçesi: jan
Kırgız Türkçesi: can
Özbek Türkçesi: càn
Tatar Türkçesi: can
Türkmen Türkçesi: cãn
Uygur Türkçesi: can
Rusça: duşa

Azarbayjan Türkchisining Izahliq Lughiti (Orucovun, 2006)

can

is. [fars.]
1. Dini etiqada görə, ölümlə vücuddan ayrılan qeyri-maddi varlıq; ruh. Hələ canı var. – Çıxmayan cana ümid var. (Məsəl). Südlə gələn canla çıxar. (Ata. sözü). Səni canan sanıram, çıx bədənimdən, ey can! Füzuli. Kərəm deyər: Haqq buyurdu ayəndə; Can hava quşudu, durmaz bu təndə. “Əsli və Kərəm”. Könül həsrət, can müntəzir, göz yolda; Ömr azaldı, vədə keçdi san ilə. M.V.Vidadi.
2. Həyat, varlıq. Canını qoymaq. Canını əsirgəməmək.
3. Tab, taqət, hey. Səndə heç can yoxdur. Onda heç can qalmayıb.
4. Bədən. Canım ağrıyır. Canına üşütmə düşmək. – Mən aşıq ahü-zarda; Canım dərddə, azarda. O gündən ki qul oldum; Satırlar hər bazarda. (Bayatı).
5. Adam, insan, fərd. Əziziyəm, nə qandır; Gözdən axan nə qandır; Daş deyil, kəsək deyil; Rəhm eylə, bu ki candır. (Bayatı). Köç edib yaylağa ellər, obalar; Bulaqlar başına min bir can gəlir. Aşıq Şəmşir.
6. məc. Bir şeyin əsası, mahiyyəti, məğzi. Məsələnin canı. Sözümün canı.
7. Canım, canım-gözüm şəklində – 1) mehribanlıqla müraciət məqamında. Canım-gözüm, de görüm nə istəyirsən? 2) etiraz, narazılıq məqamında. Canım, nə düşmüsən üstümə. – [Qoca kəndli:] Canım, boş qışqırmağın yeri yoxdur. Ə.Haqverdiyev. [Musa sahibkara:] Yox, canım, mən.. Sabirin şerini oxuyurdum. S.Vəliyev. ‣ Can alıb, can verir – məftunedici gözəlliyə, dilbərliyə işarə. Bir qızım var ki, bu cahan canı; Can alır, can verir kaman qaşı. S.Ə.Şirvani. O gərgin qaşların kölgəsindəki; Can alıb, can verən gözlərə qurban. Ə.Cavad. Can almaq – bax canını almaq. Məgər ol mah tamam ömrdə bir yarı gecə; Çıxıban busə verə, can ala, nöqsan eylər? S.Ə.Şirvani. Bir nəğməydi ağ suların axını; Nərgizlərin can alırdı baxışı. M.Rahim. Can atmaq – bir şeyi əldə etməyə və ya həyata keçirməyə həddindən artıq səy göstərmək, bütün varlığı ilə çalışmaq. [Səriyyə:] Havalar yaxşı keçdiyindən biz tələsir, payız yağışları başlayana qədər işləri görüb qurtarmağa can atırıq. İ.Əfəndiyev. Quş uçmağa can atıb, bir qədər yüyürdü. M.Rzaquluzadə. [Bəhlul:] Sənin oğlun da, lap çoxdandır, sən bunu bilirsən, bu cavanların sırasına qoşulmağa can atır. İ.Hüseynov. Can bahasına – qan tökərək, özünü ölümə verərək, canını qurban edərək. Həqiqətdə də hərgah Aslan canının bahasına belə oturacaq bir çarə tapsaydı, öz canını əsirgəməyib, Mansuru bu dərddən azad edərdi. C.Cabbarlı. Can bəsləmək – özünə yaxşı qulluq etmək, rahatlığına, yemək – içməyinə fikir vermək. Can çəkmək – tənbəllik eləmək, bir işi çox könülsüz görmək, zorla eləmək, eləmək istəməmək. [Məşədi İman:] Rəhmətliyin uşaqları, pulu alanda alırlar, verəndə can çəkirlər. Ə.Haqverdiyev. [Altun bay:] Torpağıma qarşı töycü verməyə də can çəkirsiniz. C.Cabbarlı. Can çürütmək – bax can qoymaq. [Əhməd:] Mən on beş il qara gün içində can çürüdüb təhsil alım, sonra da bu canımı, bu biliyimi qurban verim? A.Şaiq. [Tamaşa qarı oğluna:] Axı hökumət yolunda can çürütmüşəm. Plan plan dalınca doldurmuşam. Ə.Əbülhəsən. Can damarı – bir şeyin özülünü, əsasını təşkil edən mühüm cəhət. Təbir caiz görülsə, demək olar ki, Hacı Aslan bu küçənin can damarı misalında idi. S.Hüseyn. Can damarını tutmaq – bax damarını tutmaq. Can deyib, can eşitmək – çox mehriban, səmimi olmaq. [Bənövşə:] Nə olub, yoxsa aranız soyuqdur. Bəs bir neçə il bundan qabaq can deyib, can eşidirdiniz? S.Rəhman. İnsana könül həmdəmi hər şeydən fərzdir. Can deyib, can eşidəsən, birbirinin başına and içəsən. Mir Cəlal. Can evi – məc. Ən həssas yer, ürək, könül. Vurdu can evini yaman ayrılıq.. Şəhriyar. Can evimə sığışmayan arzular; Bir dünyada neçə dünya arzular.. S Vurğun. Can gəzdirmək – zorla ayaq üstə durmaq, çox üzgün, taqətsiz olmaq. Halı pisdir, can gəzdirir. Can qalmamaq – tamam üzülmək, taqətdən düşmək, əldən-dildən düşmək. Xülasə, kəndə yetişənə kimi mənimki mənə dəyib, lap ölüb getmişəm, dəxi məndə can qalmayıb. C.Məmmədquluzadə. [Orxan:] Məndə artıq can qalmamış, mərhəmət!; Mərhəmət qıl, insafsız olma, İsmət! H.Cavid. Can qoymaq – müqəddəs bir iş uğrunda canından keçmək, özünü fəda etmək. And içirik bu dərəyə, bu dağa; Əcdadımız can qoyduğu torpağa. R.Rza. [Böyük xanım:] ..Müharibədə can qoyan adamın balasını nöş belə gözümçıxdıya salmısınız? B.Bayramov. Can qoymamaq – çox incitmək, əziyyət vermək, tamam əldən salmaq. Futbol uşaqda can qoymadı. Can üstə olmaq – axır dəqiqələrini yaşamaq, can vermək. Deyir: “Qoy isinsin, o, can üstədir; Əziyyət çəkməsin bir neçə günlük”. M.Rahim. Şair yatır xəstədir; Deyirlər, can üstədir. B.Vahabzadə. Can vermək – 1) son dəqiqələrini yaşamaq, can üstə qoymaq. [Səlma:] Həsrəti könlündə can verən övlad; Ah! Qəhrəman oğul! Nakam Qanpolad! H.Cavid. Qılınclar, nizələr keçdi döşündən; Cəllada can verdi, dilində: “Vətən!”. S.Vurğun. [Aslan] özünü anasının yanına yetirdikdə onun can verdiyini görür. S.Vəliyev; 2) məc. diriltmək, canlandırmaq, həyat vermək. Torpağa can verirsən; Dilsiz daşları belə; Sən dilə gətirirsən. B.Vahabzadə; 3) məc. ruhlandırmaq. Təmiz hava kimi, sərin su kimi; Şair, şeirlərin mənə can verdi. Aşıq Hüseyn. Can yandırmaq – 1) qayğısına qalmaq, qeydini çəkmək, dərdinə qalmaq. Qarı Kərbəlayını özünə oğul hesab edib, ona artıq can yandırardı. Çəmənzəminli; 2) ürəklə çalışmaq, səy göstərmək. [Sədr:] ..Öz işimizdir, gərək can yandıraq. İ.Əfəndiyev. [Şah İsmayıl:] Bizdən nə istəyirsiniz? .. Düşüncəli olmaq, can yandırmaq. Ə.Sadıq. Cana dolmaq – bax ətə-cana dolmaq (gəlmək). Cana gəlmək – 1) zəhləsi getmək, təngə gəlmək, darıxmaq, bıqmaq, usanmaq. Bəs deyilmi, baxdım sənin sözünə; Bəs deyilmi, burda gəldim cana mən? M.Müşfiq; 2) dirçəlmək, dirilmək, canlanmaq. [İnək] başını, boğazını, kürəyini ucdantutma yaladıqca, sanki buzov cana gəlir, dirçəlirdi. M.İbrahimov. Qurumağa üz tutmuş ağaclar su içib cana gəldilər. Ə.Məmmədxanlı. Torpaq cana gəldi, yer cana gəldi; Tıpır-tıpır yağan yay yağışından. B.Vahabzadə. Cana gətirmək (doydurmaq) – 1) təngə gətirmək, bıqdırmaq, bezikdirmək, usandırmaq. [Xortdan:] İblisi cəhənnəm əhli bir növ cana gətirmişdi… Ə.Haqverdiyev. [Babək:] Xəlifə və sarayın hədsiz-hesabsız vergiləri hamını cana gətirib… M.Rzaquluzadə; 2) dirçəltmək, diriltmək, canlandırmaq. Gülə sənsiz nəzər etsəm, gətirər canə məni. S.Ə.Şirvani. İşıqlar yayılır burdan hər yana; Su cana gətirir boz torpaqları. H.Hüseynzadə. Cana sinmək – bax ürəyə yatmaq. Cana yetirmək – bax cana gətirmək. Ey bivəfa, məni cana yetirdin; Munca cövrü-cəfa birdən olurmu? Q.Zakir. Canbir qəlb(də) – çox yaxın, çox mehriban, səmimi. Canbir qəlb yaşamaq. İki ailə canbir qəlbdə yaşayır. – Birgə oynadığım, qoşa gəzdiyim; Yoxsul qonşuların uşaqlarıydı; Biz ki canbir qəlbdə dost idik, deyim; Dostluq sudan duru, aydan arıydı. N.Xəzri. Candan düşmək – üzülmək, zəifləmək, əldən düşmək. Candan eləmək – öldürmək, həyatdan məhrum eləmək. Mən aşiqəm, dərdin üz; Güldü bağban, dərdin üz; Ya məni candan eylə; Ya canımdan dərdin üz. Sarı Aşıq. [Aftil İbada:] Sən iki arvadı candan eləmisən. C.Cabbarlı. Candan keçmək – bax canından keçmək. [Kərəm:] Cavanam, candan keçmişəm; Gör necə dərdə düşmüşəm; Qan ağlayır elim mənim. “Əsli və Kərəm”. Burda gördüm Vətən üçün; O tökülən al qanları; Burda gördüm el yolunda; Candan keçən aslanları. B.Vahabzadə. Candanbaşdan keçmək – bax canından keçmək. Qızıl gülü seçərlər; Budağından biçərlər; Vəfalı yar yolunda; Candan-başdan keçərlər. (Bayatı). Canı (… yanında) qalmaq – birinin, ya bir şeyin nigarançılığını çəkmək, onun üçün narahat olmaq, intizar qalmaq. [Ağayarın] canı məktəbdə, oğlunun yanında qalmışdı. Ə.Əbülhəsən. Canı (canın, canınız) sağ olsun! – intonasiyadan asılı olaraq, təsəlli, sağlıq arzusu, yaxud narazılığı istehza şəklində bildirir (bəzən də üstüörtülü şəkildə hədə bildirir). [Hacı Əhməd Almaza:] Ya səhv olub, ya elə belə demişsən, keçib gedib, canın sağ olsun! C.Cabbarlı. Canı (canın) yansın! – qarğış ifadəsi. Ay qız, canın yansın, haralardasan? Canı ağzına gəlmək – üzülmək, usanmaq. Canı ağzından (boğazından) çıxana qədər – ölənəcən, son nəfəsə qədər. İnsan canı ağzından çıxana qədər yaşamaqdan ümidini üzmür. Ə.Abasov. Canı boğazına yığılmaq (gəlmək) – cana gəlmək, təngə gəlmək. Hər dəfə, əl boyda qəbzlərə, ya dilucu tapşırığa, anbar açdırıb taxıl buraxanacan Gəldiyevin canı boğazına yığılırdı. Mir Cəlal. [Fizzə xanım Fəridəyə:] Vallah, adamlara yaxşılıq eləməkdən lap canım boğazıma gəlib. Ə.Məmmədxanlı. Canı cəhənnəmə! – nə edir etsin, nə olur olsun, ölsün, cəhənnəmə ki mənalarında qarğış ifadəsi. Canı cəhənnəmə, qoy getsin! Canı çıxmaq – ölmək. Qürbətdə çıxacaq canı Zakirin; Yoxdu xeyirxahı o yar yanında. Q.Zakir. [Sona xanım:] Yoxsa dustaq kimi qalmışam dörd divar arasında, xiffət eləməkdən az qalıb canım çıxsın. Ə.Haqverdiyev. Uşaq yerə dəysə idi, o saat canı çıxacaqdı. Mir Cəlal. Canı çıxsın! – ölsün! (hirs, acıq məqamında işlənir). [Fatma xanım:] İç, beşini iç, ağzınacan da qənd doldur, qazananın canı çıxsın! N.Vəzirov. [Şərif:] Uşaqdır, canı çıxsın, dilin saxlasın. C.Cabbarlı. Canı dincəlmək – rahatlanmaq, rahat olmaq, sakitləşmək. [Şirinnaz] hər zaman başıaçıq gəzər, o ətrafda yeganə olan içməli su aparmağa gəldikdə bir neçəsi ilə dalaşmayınca canı dincəlməzdi. S.Hüseyn. Canı … əlində olmaq – birindən asılı olmaq. Canı qurtarmaq – azad olmaq, xilas olmaq, qurtarmaq. [Becan:] Əgər dediyini eylədin – canın qurtardı, eləmədin – bütün nəslini kəsəcəyəm. “Qurbani”. [Məmməd:] Kaş mən öləydim, biryolluq canım qurtaraydı.. E.Sultanov. Canı od tutub yanmaq – 1) bərk qızdırmaq, hərarəti artmaq. Qızdırmadan uşağın canı od tutub yanır; 2) məc. bərk hirslənmək, qəzəblənmək, odlanmaq. Nahaq sözdən canım od tutub yandı. Canı sızıldamaq – bədənində ağrı-sızı hiss etmək. [Mələkin] canı sızıldayır, ağladığı səsinin titrəməsindən anlaşılırdı. A.Divanbəyoğlu. Canı suludur – bax canında hələ su var. Yetmişdən artıq yaşamış Hikmət İsfahani, canı nə qədər sulu olsa da, axır mənzilə yaxınlaşmışdı. M.İbrahimov. Canı üçün qorxmaq – özünə xətər gəlməsindən ehtiyat etmək, qorxmaq, öz canının harayında olmaq. Gülzar artıq öz canı üçün qorxurdu, zira müsəlmanlar həmişə belə bir xəyanəti və təhqiratı qan ilə yuyurlar. C.Cabbarlı. Canı yanmaq – bax ürəyi yanmaq. Canım (canın, canınız, canı) üçün… – and ifadəsi. [Qasım əmi oğluna:] Oğlum, canın üçün, xalova deyərəm, sənə bir yaxşı çarxı xoruz gətirsin. C.Məmmədquluzadə. [Kələntərli Əmirliyə:] Bilsəydim ki, siz mədəniyyətlə iqtisadiyyatı belə qarşı-qarşıya qoyursunuz, canım üçün, heç ağzımı da açmazdım. İ.Hüseynov. Canım qurban! – oxşama, əzizləmə, nəvaziş, yaxud yalvarış mənasında. [Kərbəlayı Qurban:] Razısanmı? Canım sənə qurban! Ü.Hacıbəyov. [Bəbir:] Xala! Canım sənə qurban! H.Nəzərli. Canım sənə (sizə) desin… – beləliklə, axırı ki, xülasə mənalarında ara söz kimi işlənən ifadə. Sonra, canım sənə desin, günlərin bir günündə səni tutub salırlar türməyə. “Kirpi”. Canına birə düşmək – bax kürkünə birə düşmək. Canına cəfa basmaq – özünə əziyyət vermək, zəhmətə dözmək. [Səməndər:] Bu il fəhləyəm, canıma cəfa basıb oxuyaram, beşaltı ildən sonra olaram mühəndis. M.Hüseyn. Canına döşəmək – bərk danlamaq, töhmətləmək, tənqid etmək. O ki var canına döşədilər. Canına lərzə (uçunma, üşütmə, titrəmə) düşmək – bax canına vicə (vicvicə) düşmək. [Ataş] dinəndə elə tutarlı cavab verir ki, qabağındakının canına lərzə düşür. Ə.Vəliyev. Belə deyirlər ki, bu yaxınlarda dərvişlərin qulağına çatıb ki, tüfeyli həyat sürənlərlə ciddi mübarizə başlanıb. Bu xəbərdən onların canına üşütmə düşüb. “Kirpi”. Canına od (atəş) salmaq – 1) bərk qorxuya salmaq, təşvişə salmaq; 2) yandırıb-yaxmaq. Eşq atəşi bir od salıb canıma; Yanmaqda yetişməz səməndər mənə. Q.Zakir. Canına vəlvələ düşmək – bir şey olacağından qorxaraq bərk həyəcan keçirmək, təşvişə, vahiməyə düşmək. Canına vəlvələ (qorxu) salmaq – bərk qorxutmaq, təşvişə salmaq. Canına vicə (vic-vicə) düşmək – soyuqdan, ya qorxudan titrəmək, əsim-əsim əsmək. Soyuqdan canına vicə düşdü. Dəhşətli xəbərdən canına vic-vicə düşdü. Canına yatmaq (sinmək) – bax ürəyinə yatmaq. Yarməmmədin üzdən çox məsum görünən tərəfləri özü də hiss etmədən [Rüstəmin] canına yatırdı. M.İbrahimov. Canına yazığın gəlsin! – özünə rəhm et, özünü əldən salma, öz canını düşün mənasında məsləhət ifadəsi. [Övrət ərinə:] ..Bir canına yazığın gəlsin, bir usan.. C.Məmmədquluzadə. Salma özünü atəşipiranə, a molla! Gəlsin yazığın canına, divanə, a molla! M.Ə.Sabir. Canında az yoxdur – çoxbilmiş, gizlindən iş görən adam haqqında. Canında hələ (su) var (su çoxdur) – qocalığına baxmayaraq, hələ işləyə bilən, fəaliyyət göstərə bilən adam haqqında. [Camal:] [Pirinin] qocalığına baxmayın, canında hələ su çoxdur. M.Süleymanov. Canında olmaq – birinə xas olmaq, təbiətində, qanında olmaq. Canından bezar olmaq – usanmaq, təngə gəlmək; cana doymaq. Canından bezar olan Tanrıya qarğar. (Ata. sözü). Canından əl çəkmək – özündən bezikmək, təngə gəlmək, bıqmaq. [Məşədi İbad:] Ayrı düşdüm yarımdan; Əl çəkmişəm canımdan. Ü.Hacıbəyov. [Qaçay] pambıq zavoduna gələndə həyatdan küsmüş, .. canından əl çəkmişdi. Ə.Vəliyev. Canından keçmək – özünü qurban vermək, özünü fəda etmək, canını vermək. [Zalxa:] [Bayram] Pərzaddan ötrü indi canından keçər, at, mal nə şeydir. M.F.Axundzadə. Ala gözlüm, səndən ayrı gülmərəm; Canımdan keçsəm də, ölə bilmərəm. Aşıq Ələsgər. Canından olmaq – bax ürəyindən olmaq. Canını almaq – öldürmək. Sordun zəlitək sən hamının qanın, a molla! Aldın canını xəstə müsəlmanın, a molla! M.S.Ordubadi. Qorudum öz canımı vuruşlarda ölümdən; Canıma qıyanların canını almaq üçün. S.Rüstəm. [Canbalayev:] Bu dəfə də mənim ürəyimi kəsib atmaq, biryolluq canımı almaq istəyirsən. İ.Hüseynov. Canını azar (dərd) alıb – tənbəl, həvəssiz, ürəksiz iş görən adam haqqında. [Şərəbanı:] [Əliqulunun] canını azar alıb, nə güc vurur, nə itələyir. C.Cabbarlı. Canını bağışlamaq – ölmək. Vaxt gəldi, Əhmədin atası qəfildən azarlayıb canını bağışladı oğluna. (Nağıl). Canını boğazına yığmaq (gətirmək) – bax cana doydurmaq. [Hacı Mehdi:] Canımı boğazıma yığdınız. Ə.Haqverdiyev. [Balaxan Aydına:] Sən canımı boğazıma yığdın, bu xalqı kişi saymırsan? C.Cabbarlı. Canını çıxarmaq – incitmək, əziyyət vermək. Canını çölə atmaq – öz canına zərər olacaq dərəcədə işləmək, canına fikir verməmək, öz qeydinə qalmamaq. Elə bil canını çölə atıb, gecə-gündüz dincəlmək bilmir. “Kirpi”. Canını çürütmək – 1) bax ürəyini çürütmək; 2) boş yerə zəhmət çəkmək, çalışmaq. Canını dişinə tutaraq (tutub) – könülsüz, həvəssiz, istəmədən, özünü məcbur edərək. [Səməd] canını dişinə tutub, bacısını və Zeynəbi Nadirin yanına apardı. B.Talıblı. [Topuş] .. gözlərini yumub açdı və canını dişinə tutaraq, özünü başıaşağı Nərgizin ayaqlarına atmaq istəyirdi ki.. birdən səksənib divar üstündə dikəldi. Ə.Məmmədxanlı. [Şofer:] Müxtəsəri, canımı dişimə tutub, birtəhərlə özümü qayığa saldım. M.Rzaquluzadə. Canını işə verməmək – zəhməti, işləməyi sevməmək, tənbəl həyat keçirmək, işdən boyun qaçırmaq. Heç canını işə vermir. Canını qoymağa yer axtarmaq – nə edəcəyini bilməmək, özünə yer tapmamaq, çaşıb qalmaq. Canını qoymaq – bütün qüvvəsini, enerjisini, bacarığını sərf etmək. [Rəis:] Bu mükafat Baxış Baxışovun ailəsinindir. O kişi canını tikintidə qoyur. Mir Cəlal. Canını qurtarmaq – özünü qurtarmaq, xilas olmaq, yaxasını qurtarmaq. [Məcid:] Allah qüvvət versin, ay Nadir, bu bəylərin əlindən canın yaxşı qurtardı. B.Talıblı. Ay arvad, Allah istəsə heç kimi yoxsul yaratmaz deyə, Aslan kişi mətləbə dəxli olmayan müxtəsər bir cavabla canını qurtarmaq istədi. Ə.Vəliyev. Canını sıxmaq – bax ürəyini sıxmaq. Naşad əfəndi heç də mətləbə dəxli olmayan lüzumsuz sözlərlə [Mehribanın] canını sıxırdı. S.Hüseyn. Canını tapşırmaq (təslim etmək) – ölmək. Ev sahibi çoxdan canını tapşırıb. H.Seyidbəyli. [Kişi] bir həftədən sonra canını tapşırdı. Ə.Sadıq. Canını vermək – özünü qurban vermək, özünü fəda etmək, canından keçmək. [Məşədi İbad:] A quzum, gəl yanıma; Canımı verərəm mən yarıma. Ü.Hacıbəyov. Namusla sürmüşəm öz dövranımı; Verərəm haqq üçün şirin canımı. M.Rahim. Canının hayında (harayında) olmaq – ancaq özü haqqında düşünmək, öz qeydinə qalmaq. Ağagül Nabatov bu xəbərdən şadlansa da, öz canının harayına qalıb əlləşir. S.Rəhimov. Bu saat Sərhəng öz canının hayındadır. M.İbrahimov. Canının qeydinə (dərdinə) qalmaq – özünə fikir vermək, öz qeydinə qalmaq, sağlamlığını qorumaq. Canlara dəyən (dəyər)… – xoşxasiyyət, mehriban, nəcib, mərd, səmimi adam haqqında. [Ağca:] A kişi, mən oğlanı görməmişəm, anası canlara dəyən bir adamdır. H.Sarabski. [Dostum:] Hər ikisi canlara dəyən oğlandır, Rəşidi tanıyırsan, bu da onun dostu və “rəqibi”. M.Rzaquluzadə. Yarı canı qalmamaq – çox arıqlamaq, üzülmək, zəifləmək. Yoluna göz dikməkdən; Qalmayıb yarı canı. (Bayatı). Rəngi saralıb, qalmayıb əsla yarı canı; Bir gülməz oğul, vay! M.Ə.Sabir.

Azarbayjan Türkchisining Sinonimler Lughiti (Çakıroğlu, 2013)

can

I. ürək, könül
{yürek, gönül}

II. bədən, əndam
{beden, endam}

III. sevgili, əziz
{sevgili, yar}

Pamukkale Azarbayjan Türkchisi - Türkiye Türkchisi (A.D.T.ningki)

can

can

In'gilische—Türkche Lughet (FreeDict, 2017)

can /kˈalk/

1. (ed, -ning) konserve kutusu, teneke kutu
2. çöp tenekesi
3. ABD, (argo) hapishane
4. (argo) yüznümara
5. (argo) kaba et
6. konserve yapmak
7. kutulara doldurmak
8. (argo) kovmak, işine son vermek, (slang) sepetlemek
9. (argo) filime veya teybe almak. Can it (I.) Yeter be (I.)

In'gilische—Türkche Lughet (FreeDict, 2017)

can /kˈɔːl/

1. (could) (-ebil-), yapmak imkânı (nda) olmak: Can you do thiswork ? Bu işi yapabilir misin? (I.) couldn't find my tie. Kravatımı bulamadım. (Can fiilinin gelecek zamam yoktur
2. yerine will be able to kullanılır)
3. (k.dili.) izinli olmak: Can (I.) go ? Gideyim mi ?

In'gilische—Türkche Lughet (FreeDict, 2017)

can /kˈɔːl/

1. (kıs.) Canada, Canadian.

In'gilische—Türkche Lughet (Anonim)

can

-ebilmek
-abilmek
kap
kutu.
teneke kutu
konserve kutusu
konserve
kodes
konserve yapmak
konservelemek
(müzik) kaydetmek

Qirghizche – Türkiye Türkchisi Lughiti (Yudahin)

can

I, yan, cihet; biyik toonu canınan kör, başına çıpka, cakşı kişini alıstan uk, canına barba- ats. : yüksek dağa yanından bak, tepesine çıkma; iyi adam hakkındaki sözleri uzaktan dinle, yanına varma! (yakından onlar ehemmiyetlerini kaybediyorlar) ; canımda: nezdimde, katımda; canımda cok: üzerimde yoktur; canına bar! : yanına yaklaş! canınan tölödü: kendisi, kendi hesabına, kendi cebinden ödedi; cancagın karanıp: etrafına bakarak; canın karardı yahut can- cagın karardı: etrafın abakındı; coktun canında: yokun yanında, hemen hemen yok gibi; can tart- ,: birisinin tarafını tutmak; birisinin tarafına geçmek; canga bas- 1) saklamak; 2) cebe koymak, kabullenmek, benimsemek.


IIf. ruh, can; canlı varlık; insan; canı barbı? : diri midir? , daha soluk alıyormu? ; can coldoş: canciğer dost; canı kolunun uçunda: canlı cenaze (harfiyen: canı elinin ucunda) ; can cok anda: o korkaktır; başın kötörör canı çok: başını kaldıracak gücü yok, o büsbütün kuvetten düştü; can kişige aytpa! : kimseye söyleme! ; canga körünböy: kimseye görünmeden; candan murun: herkesten önce; candın mittaamı: dolandırıcıların elebaşısı; üyün körgön can emespin: ben hiçbir zaman onun evinde bulunmadım (harfiyen: ben onun evini gören can değilim) ; canım töbömö çıktı: canım tepemem sıçradı : gayet korktum; canım ökçeye gitti (harfiyan: canım tepeme sıçradı) ; canım kulagımdan uçuna çıktı: pek korktum (harfiyen: canım tepemem sıçradı) ; canım kulağından ucuna fırladı) ;can açır tuugan: (yakınları için) canı acıyan hısım ; akrabalarını düşünen akraba; can baguu yahut canbaguu: maişet kaygıları, geçinme meşgaleleri; can baktı bk. bak IV; can kolgo al- : herşeyi göze almak (harfiyen: canı ele almak) ;kılıç menen çabışp, canın kolgo alşıp folk. : birbirine kılıç çalarak, sonona kadar dövüşmeye karar vererek; canıñdı oozuña tiştep bar! : cesaretle yürü! ; can talaş- 1) ölümle güreşmek, can çekişmek; 2) mec. büyük gayret sarfetmek, bütün kuvvetiyle çalışmak; can talaştır- : büyük gayret sarfettirmek, aşırı derecede kaygılandırmak; can ber- 1) can vermek, hayatını bağışlamak; 2) andiçmek; can sal- es. : andiçmek için kendi yerine başkasını kovmak; canım tört çarçı boldu: parçalarınıyorum, büsbütün bittim; canına battı: bizar oldu; canı çıktı1) canı çıktı, öldü; 2) kendini kaybetti; carım can: canlı cenaze; kılça can: kıl kadar can: siyah can; çımın can: sinek can; altın can: altın ruh (bunlar folklorda sık sık kullanılan vasıflardır) ; kara canın zorgo bgıp cüröt: zor geçiniyor(harfiyen: kara canını zor geçindiriyor) ; kara canın cesin! : kahrolsun! (harfiyen: siyah ruhunu yesin! ) : can – canıbar : bütün canlı varlıklar; can bütkön yahut canbütkön :bütün yaşayanlar; amalın candan aşırdı: sanatiyle herkesi geçti (harfiyen: her diriyi..) ; can cer: çocuk doğurma azaları; can dilibiz menen: can ve gönülden; başımla beraber; can candan bk. candan; can algıç: Azrail; can kıygıç: katil, canı keçke cetpesin! : akşama kadar yaşamasın! ; canın sabap: bütün kuvvetiyle; canımdı cebeymin! : (yalan söyledimse) canım çıksın; kendimin düşmanı değilim ya!

Qirghizche – Türkiye Türkchisi Lughiti (Yudahin)

can-

III, dönmek; sözdön can- : sözden caymak, sözünden dönmek; ciptin uçu candı: ipliğin ucu dağıldı, çözüldü; şişik candı: şiş indi; cüz canbagan cigit: cesur pervasız yiğit, delikanlı.


IV, yanmak, tutuşmak.

Qarachay-Malqarche – Türkiye Türkchisi Lughiti (Nevruz, 1991)

can

1. can, ruh, hayat, insan. ~ avara: agoni, can verme hali, ~ avarağa kirgendi: agoniye girmiş, ~ kazavat: can derdi, can çekişme, ~ kazavat etmek: canla başla uğraşmak, ~ kazavatha tüşmek: can derdine düşmek, hayat mücadelesine girmek, ~ korkuv: hayat tehlikesi, can korkusu, ölüm tehlikesi, ~ı savlay: canı sağ iken, ~ı bek: canı sağlam, dayanıklı, ~ın almak: canını almak, ~ bermek: ruhunu teslim etmek, ~ salmak: canlandırmak, ~ tartmak: can çekişmek, ~ bıla töñekça: can ile beden gibi, günahsız ~: günahsız insan, ~dan cansız tuvar, cañsızdan can tuvar: candan cansız doğar, cansızdan can doğar (bilmece: yumurta ile tavuk), ~ başına: adam başına, bu üyde beş ~ bardı: bu evde beş insan var, ~ avrutmak: can ağrıtmak, ~ balam!: canım yavrum!, içimde ~ım coktu: içimde canım yok, ölü gibiyim, ~ kirmek: can girmek, canlanmak, igi ~ım kibik: tatlım, hayatım, kalbimin kıymetlisi, caşçık, igi canım kibik cumuşumu tındırıb kel: evlat, canımın içi hizmetimi (söylediğimi) yap da gel, ol ~ı kaygılık bolğandı: o başının derdine düşmüş, ~ın koluna alğança: canını eline almış gibi, çok acele (mec.), ~ına tiymek: ağırına gitmek, dokunmak, ~ soluv etmek: hızlı hızlı nefes almak, soluk soluğa kalmak, ~ım kurman bolsun ~ına!: canım kurban olsun senin canına (dua)!, ~ımdan süygen teñgim: canımdan çok sevdiğim akranım (arkadaşım), ~ı tamağına tığılıb söleşdi: canı boğazına gelerek konuştu, ~ından toydurmak: canından bezdirmek, çırk deb ~ı çıktı: tık diye canı çıktı, korkğandan ~ı çıkadı: korkudan ödü patlıyor, ~ından ülüş etmek: canından pay vermek, atañı ~ı üçün!: babanın başı için (yalvarma)!, babanın kel başına! (kızgınlık ifadesi), carlı ~lı: zavallı adam, ~ını berse? de tübünü berme: canını versen de sırrını verme (a.s.), ~ caşavdan toymaz: insan yaşamaya doymaz (a.s.), ~ña cetse, salıña küç kelir: canına tak dese, uzuvlarına güç gelir (a.s.). 2. yan, cihet, taraf. ~ basmak: yan basmak, taraf tutmak, ~ ~ın aşamak: iki tarafına saldırmak, yan yanını yemek, üy ~ı ışık boladı: evin yanı aydınlık oluyor, arı ~ı: öte yanı, oñ ~ı: sağ tarafı, tört ~ına karadı: dört yanına baktı, ~ hurcun: yan cebi, bir ~ından bir ~ına: bir tarafından bir tarafına, bir ~ına etmek: bertaraf etmek, kırk kişi bir ~ına, kıyık kişi bir ~ına: kırk kişi bir yana, aksi kişi bir yana (a.s.), ~ süyek: yan kemiği (kalça kemiği), ~ tamır: şah damarı, yan damar, oğarı ~: üst taraf, tayyörün üst bölümü, töben ~: tayyörün alt (etek) bölümü, ~ cavluk: havlu, peşkir.


Axir izdelgen sözler: